كولى ها حافظ صبا زان لولى شنگول سرمست چه دارى آگهى چون است حالش بنده طالع خويشم كه درين قحط وفا عشق آن لولى سرمست خريدار منست از ترانه هاى عاميانه بسيار محبوب نزد كوليها مال و منالى كه در جهان داريد، كم كم صاحب شما مى شود... غم شما از قيودى است كه خود بردست و پاى خويش نهاده ايد. عشق بايد چون نسيمى نشاط انگيز و مفرح بر آدمى بوزد، وقتى كه عشق را در ميان چهار ديوارى حبس كرديد، زشت و خشن می شود... قلب خود را بگشاييد. سقف از سر، و ديوار از پهلوهاى خود برداريد، بگذاريد اين نسيم جانبخش به آزادى بر دل و جان شما بوزد

دينا گوتليب كه در اردوگاه آشويتس اسير بود, بدستور پزشك اس اس مسئول نقاشى چهره تعدادى اززندايان كولى شد. دينا از آشويتس جان سالم بدر برد و اكنون در آمريكا زندگى ميكند

با به قدرت رسيدن نازيها در آلمان كشتار بيرحمانه و بدون وقفه كوليها (كه با صدور اعلاميه 14 دسامبر 1937 جنايتكاران قهار ناميده شدند) در اروپا آغاز شد. نام كوليها در ليست مرگ شمار زيادى از اردوگاهها، از جمله موتازن، گوسن، داتمرگن، ناتسويلر و فلوزنبورگ ديده مىشود. پنج هزار كولى از آلمان به گتوى لودز لهستان كه كسى از آن جان سالم بدر نبرد منتقل شدند.سى هزار نفر ديگر در لهستان به اردوگاههاى مرگ بلزك، تربلينكا، سوبيبور، و ماجدانك منتقل و نابود شدند. هزاران نفر ديگر از كوليهاى بلژيك، هلند و فرانسه در اردوگاه آشويتس از ميان رفتند. در شب 24 دسامبر 1941 در سيمويروپل 800 مرد، زن و كودك كولى تيرباران شدند.300 هزار كولى در نواحى اوكراين و كريمه توسط نازيها ازبين رفتند. در يوگسلاوى 28 هزار كولى كشته شدند. جوزف تننبام، تاريخ نگار مدعى است كه دست كم 500 هزار كولى توسط نازيها كشته شدند

از تمامى عوامل فرهنگى، شايد زبان، استوارترين پيوند كوليان با ميراث مشتركشان باشد. اين زبان رومى يا رومنى جزو گروه زبانهاى هند و اروپايى است و كوليهاى كشورهاى گوناگون از طريق اين زبان مى توانند با يكديگر ارتباط برقرار كنند. مردم يكى از روستاهاى شهرستان قوچان در خراسان داراى زبانى بوده اند كه تنها در ميان چند خانواده زنده مانده و نام رومانو را برخود دارد. كوليهاى آذربايجان گويشى دارند كه شباهت شگرفى با سانسكريت و زبانهاى كنونى هند و پاكستان دارد. در لهجه كوليان اروپايى كلمات مشترك زيادى با زبانهاى ايرانى چون: بخت، امبرول(امرود)، انگسترى(انگشترى)، خانگرى(كليسا)، زور، سيكات(جبهه) ... وجود دارد. زبان كوليها به مرور تحت تاثير زبان كشورهاى ميزبان به لهجه هاى متنوعى تقسيم شده است. معروفترين اين لهجه ها لهجه دانوبى مى باشد كه حداقل دوسوم كوليهاى جهان با آن سخن مىگويند

از ميان كوليان شخصيتهاى زيادى برخواستند كه معروفيتى فراتر از مرزهاى كشور ميزبان يافتند. از جمله: ابو حنيفه كه جزو مهاجران خراسان و ماوراالنهر به بغداد بود. و در دوران عباسى به شهرت كامل رسيد و امروزه چهار پنچم مسلمانان جهان ازمكتب فقهى او پيروى مى كنند
ابودلف شاعر و جهانگرد كه در سده 4 هجرى قمرى ميزيسته و چندى در خدمت نصربن احمد سامانى بسربرده است. وى در سال 331 به چين و هند رفته و در سالهاى 331 تا 341 در شهرهاى ايران به سير وسياحت پرداخته و مدتى در خدمت امير سيستان بود. ابو دلف خود را وابسته به بنى ساسان مى دانسته كه طايفه اى بودند فقير و زندگى خود را از طريق داستانسرايى، مرثيه خوانى، معركه گيرى، فالگيرى, گدايى و دزدى مى گذراندند
تپولنگرو از بزرگان گروه كولى اروپا و از نويسندگان بنام است، او درباره كوليها مىنويسد: خيانت در عشق و محبت، در نظر كوليها بزرگترين خيانتها است. خيانتى است كه هرگز نمى توان بخشود. وقتى كه زن و مردى با هم ازدواج مى كنند به وسيله خون بهم پيوند مى شوند و اين پيوند را فقط مرگ مى تواند گسست
جانگورينهاردت، هنرمند كولى، از موسيقى دانان بزرگ جهان است كه دوك النگتون در آمريكا، درباره او مى گويد: جانگورينهاردت، هنرمند كولى بيش از هركسى به اشاعه جاز به عنوان موسيقى در سراسر گيتى كمك كرده است. از قرن هيجدهم به بعد، كوليها به موسيقى اسپانيايى روح تازه اى دميده و به آهنگسازان پر نبوغى چون فالاآل بنيز و گرانا اوس و سگوويا، الهام بخشيده اند
كاتارينا تايكون از سوئد، از نويسندگان كولى معروف در اروپاست كه پژوهشهاى بسيارى در زمينه زندگى كوليان انجام داده است. و خواهر وى روزا تايكون ضمن كارهاى تحقيقى و پژوهشى و نگارش مقالات در زمينه زندگى كوليان، ازمتخصصين حرفه مدرن تراش جواهرات مى باشد
حسن پور حيدريان دوتارنواز معروف و معلم موسيقى در نيشابور. وى همچنين در ساختن دوتار مهارت دارد. و سازهاى ساخته او از بهترين دوتارهاى موجود در خراسان است. وى از بهترين هنرمندان است، در نواختن، خواندن، ساختن ساز و سرودن اشعار كردى، تركى، فارسى براى برخى آهنگها، تكيه ها، زيورها و زينت هاى مضراب و پنجه او حاوى نكات ظريفى است كه تداعى كننده زيباترين و دل انگيزترين مينياتورهاست
تيكنو آجامس از بزرگترين فيلسوفان مكتب برگسون و شاعر پرمايه كولى

كوليان اروپا و آمريكا موسيقى جديدى را به جهان ارمغان آورده اند. چه آنها زير تاثير تحقير, تعقيب و آزار، شكلى ازموسيقى و رقص ابداع كردند كه اكنون جزو ميراث موسيقى اروپاست. آهنگهاى غمناك ويلن نوازان رومانى، و ملوديهاى مجارها همگى تا اندازه اى شكوه خود را مديون احساس ژرف ، وزن و اندوه بى حد و مرز جامعه كوليان هستند. اما كوليان در هيچ جاى ديگر اروپا چز اسپانيا، موسيقى اى كه از لحاظ پيچيدگى، تنوع، زيبايى، و قدرت ارتباطى قابل مقايسه با فلامنكو باشد ابداع نكردند. در ترانه فلامنكو، در نواى گيتار فلامنكو، دقيقتر بگوييم در ريتم هاى پرمعنى رقص فلامنكو، صداى اندوه و مقاومتى از گذشته هاى بسيار دور وجود دارد كه پژواك رنج و افتخار مردمى كناره نشين را در قالب اين هنر با خود دارد

براى نوشتن اين مطلب از كتاب كولى ها نوشته ايرج سيستانى استفاده شده است
سينا